Çfarë po ndodh me Arin?

Nga Sherif BUNDO

Kohët e fundit, në mjaft biseda midis miqsh, por edhe në auditor me profesionistët, më kanë shtruar një pyetje lidhur me rritjen e interesit të investitorëve dhe të çmimit të arit në tregjet financiare botërore.

Misterioziteti i arit e ka origjinën te fakti se publiku prej gati një shekulli nuk përdor dhe nuk mban në duar as monedha metalike (prej metaleve te ccmuara) dhe aq më pak monedha të arta. Përveç kësaj, evolucioni i formave të parasë dhe zgjerimi i parasë elektronike dhe i kriptomonedhave e ka rritur edhe më tej kuriozitetin dhe enigmën mbi rolin monetar të arit nga njëra anë dhe funksionin e arit, sikurse edhe të metaleve të tjera, si rezervë e vlerës.

Përveç argumentave teorike që më vijnë në mend prej profesionit, mu desh të gërmoja edhe në disa statistika që shprehin dhe matin lëvizjen e çmimit të arit në tregjet financiare botërore në muajt dhe javët e fundit. Çmimi mesatar i arit në fund të vitit 2024 ishte rreth 2,623 USD për ons në SHBA. Deri në vjeshtën e vitit 2025, çmimi arriti mbi 4,000 USD për ons, çka përbën rritje më shumë se 50% në krahasim me fillimin e vitit.

Vetëm në muajin shtator 2025 çmimi pati një rritje mujore rreth 11%. Ne tremujorin e dyte 2025 vlera e kërkesës globale të arit u rrit me 45% (jo vetëm çmimi) krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit 2024. Kush kishte investuar 1 milion euro në ar në fund të vitit 2023, sot e ka dyfishuar pasurinë e tij. Këta pak tregues shprehin një tronditje të madhe që ari ju ka shkaktuar tregjeve ndërkombëtare, ose e thënë më saktë shprehin tronditjen e tregjeve të shprehur te besimi që njerzit dhe institucionet kanë te ari, apo te frka ndaj tregjeve.

Cilat janë pyetjet për të cilat ka interes publiku? Janë mjaft, por ja disa më të shpeshtat: Është zhdukur nga përdorimi apo mbas disa dekadash harrese ari po vjen përsëri të zërë rëndë rëndë vendin në krye të sofrës së fenomeneve ekonomike dhe financiare? A është demonetarizuar ari, domethënë a ka ari funksionet e parasë? Investimi në ar vitet e fundit, ka qënë investimi më interesant, me fitimprurës, pse ndodh një gjë e tillë?

Cilët janë faktorët që kanë shkaktuar një rritje të vrullshme të çmimit të arit dhe në këto rrethana çfarë këshillash kanë profesionistët? A ka lidhje rritja e çmimit të arit me ekonominë shqiptare? Çfarë këshillash mund të jepen për investimet sot? Pyetjet janë pa fund.

Sigurisht, kthimi në mënyrë ezauruese i përgjigjeve të të gjitha këtyre pyetjeve, do ta bënte këtë shkrim të padobishëm, të paktën për shumicën e lexuesve. Ndërkohë, konstatoj se edhe midis profesionistëve ka pyetje dhe dilema që ata vetë nuk arrijnë ti shpjegojnë. Këto janë disa nga nxitësit që më imponuan të shkruaj.

Dhe po tentoj të shkruaj për të gjithë. Uroj që rreshtat më poshtë të zgjojnë kuriozitetin dhe interesin e lexuesit . E di që lexuesi i sotëm, nuk ka durim. Ai i do gjërat taze, shkurt, tani dhe sa më parë. Kini pak durim në lexim, ju lutem.

Pak histori: Ari, truri i sistemit monetar dhe ekonomisë botërore

Paraja ka lindur si nevojë dhe domosdoshëri për shoqërinë njerëzore. Njerzit që nga momenti që filluan të jetojnë në komunitet, kuptuan tre gjëra të rëndësishme: ata ishin të ndryshëm dhe kishin aftësi dhe talente të ndryshme të prodhonin produkte të ndryshme, në funksion të kushteve të ndryshme të të jetuarit dhe të mjedisit ku ndodheshin.

Grupet e komuniteteve të ndryshme kishin nevojën urgjente të këmbenin produktet dhe mallrat e prodhurara reciprokisht. Prodhuesit e grurit kërkonin mishin, ata të verës kërkonin qumështin dhe ata të lëkurëve kërkonin veglat e punës, e me rradhë. Në këto kushte lindi nevoja e përdorimit të parasë si instrument që maste dhe krahësonte vlerën e mallrave të ndryshme në të njëjtin vënd ose në vënde të ndryshme, që të realizohej dhe lehtësohej tregëtia dhe këmbimi dhe të kursehej apo hiqej mënjanë një pjesë e tepërt përkohësisht e vlerës së produkteve të shitura, pra nevoja e sigurisë për të nesërmen.

Një gjë mund të thuhet me siguri: në se shoqëria njerëzore nuk do të kishte zbuluar paranë, atëherë ajo do të ishte kufizuar jashtëzakonisht shumë në zhvillim dhe progres dhe edhe sot ne do të ishim akoma njerëz gjysëm të egër, në komunitetin primitiv. Paraja është ndoshta zbulimi me ndikimin më të madh në progresin e shoqërisë njerëzore dhe modernizimin e saj. Këto funksione të parasë, që në fillim i kryenin mallrat e ndryshme në vënde dhe zona të ndryshme mund ti kryenin më mirë se çdo gjë tjetër metalet.

Kështu nga përdorimi në lashtësi i kripës, i guackave, apo molusqeve, i mishit, etj si para, u kalua tek përdorimi i hekurit, bakrit, bronxit dhe më vonë i metaleve të tjera. Jemi në kohët kur një mall këmbehej direkt me një mall tjetër. Pastaj kur vlera e një malli matej me sasinë e një malli tjetër.

Kështu në se një qëngj me peshë 16 kg vlente sa katër kg kripë dhe në se dy kilogram vaj ulliri vlenin sa nje kilogram kripë, kuptohet lehtë se qëngji vlente sa tete litra vaj ulliri. Kripa futej në mes si një matës, si etalon ku dy mallrat e tjera shprehnin vlerat e tyre. Zbulimet e arkeologëve tregojnë se për herë të parë, metalet si para janë përdorur në qytetin e Lidisë, turqia e sotme moderne, në shekullin e VII para erës së re. Për të parandaluar fallsifikimin dhe për ti bërë monedhat metalike të besueshme, mbi to filloi të stamposej portreti i mbretërve dhe perandorëve, apo princave.

Në këtë mënyrë, ajo mori edhe disa funksione që nuk i kishte: përdorej për të promovuar dhe bërë të njohur kufijtë e mbretërive dhe njohjen e emrit të mbretit dhe të mbretërive. Paranë e stampuar e përdornin perandoria persiane, Aleksandri i Madh, kinezët dhe më vonë edhe perandoria romake. Paraja ka një aftësi: ajo duhet të këtë mundësinë të matë edhe një mall me vlerë të madhe edhe një mall me vlerë të vogël. Kështu, lindi nevoja që si para, ndër metalet të kërkohej që të përdorej ari dhe argjendi. Këto metale kanë veti fiziko-kimike që përpunohen lehtë, ndahen dhe fraksionohen lehtë, transportohen lehtë dhe në këtë mënyrë u përgjigjen po me lehtësi nevojave dhe kërkesave të përdoruesve.

Në lashtësi, por edhe në mesjetë, meqënëse si para përdorej ari, bazuar te pesha e monedhës, spekullimet u kthyen në një lloj biznesi të madh, mjaft të leverdisshëm. Monedhave prej ari u futej brënda plumb, apo metale të tjera. Në këtë mënyrë nxirreshin fitime marramëndëse. Fantazia njerëzore dhe etja për të fituar në mënyrë të padrejtë ka shëmbur mbretëri dhe perandori. Kuptohet, qëndrat më të rëndësishme, bizneset më të leverdisshme dhe objektet më të bukura në qytetet mesjetare, krahas objekteve të kultit, ishin ndërtesat e zejtarëve të arit dhe të argjendit.

Aty grumbullohej ari që përpunohej, ari që përdorej si para dhe si metal për interesa industriale. Në të gjitha funksionet dhe përdorimet ai ishte ekuivalent.

Ari dhe argjëndi si para botërore

Për gati 25 shekuj bota antike, mesjeta e hershme dhe e vonshme dhe bota e zhvilluar ka përdorur si para të vërtetë dy metale, arin dhe argjëndin. Përveç vetive fiziko kimike të përshtatshme për të kryer këto funksione, këto dy metale kanë edhe një karakteristikë tjetër të rrallë. Për të nxjerrë nga nëntoka, përpunuar dhe prodhuar, arin dhe argjëndin duhet punë e madhe, mundim dhe sakrifica të medha.

Kjo do të thotë se një pjesë shumë e vogël metalike prej tyre, përdorur si para ka vlerë të madhe, ka vlerë të barabartë me vlerën e mallrave që mund të këmbehen, me çmimin e atyre mallrave që blihen dhe shiten me një monedhë të tillë metalike. Periudha e përdorimit të arit dhe argjendit njëherësh si para botërore i referohet sistemit bimetalik (dy metale) ose më gjerë periudhës së standardit të metaleve të çmuara, që ka kaluar në disa faza historike: Antikiteti deri në Mesjetë (rreth 600 p.e.s. – shek. 15 e.s.), Epoka moderne e hershme (shek. 16 – shek. 19). Pas zbulimit të Amerikës, sasitë e mëdha të argjendit nga Amerika Latine (sidomos nga Bolivia dhe Meksika) bënë që argjendi të mbizotëronte si para botërore.

Në këtë periudhë ekzistonte një sistem bimetalik (i arit dhe argjendit njëherësh), ku të dy metalet kishin vlerë ligjore për pagesa ndërkombëtare. Faza e trete i perket shek. 19 deri në fillim të shek. 20 (rreth 1870–1914). Në këtë fazë u vendos standardi i arit (Gold Standard), që zëvendësoi gradualisht sistemin bimetalik. Kur në treg ka dy monedha metalike që kryejnë funksionet e parasë, midis dy metaleve duhet të ketë një raport fiks këmbimi, përcaktuar nga vlera dhe pasha e çdo metali. Në këtë periudhë, kryesisht në Francë dhe në Britaninë e madhe, raporti midis arit dhe argjendit nuk respektohej. Ishin dy vendet qe diktonin ekonomikisht dhe monetarisht tregëtinë botërore.

Në Francë deklarohej se një gram ar këmbehej me 15.5 gram argjënd, por kishte dhjetëvjeçarë (1821-1850) kur ky raport nuk respektohej. Në Britaninë e madhe një gram ar këmbehej me 16 gram argjend. Akti i vitit 1816 e prishi zyrtarisht këtë raport dhe Britania kaloi në mënyrë të njëanshme në heqjen e argjëndit si para e barabartë në funksione me arin, pamvarsisht raportit të këmbimit në peshë.

Pra, faktikisht raportet midis tyre ishin shëmbur. Kjo bëri që ari të kthehet si paraja metalike ndërkombëtare kryesore, ndërsa argjendi mbeti më pak i përdorur në tregtinë botërore.
Zhvillimet më interesante lidhur me përdorimin e arit si para botërore ku të gjitha monedhat e vëndeve të botës shprehnin raportin e tyre në raport me një gram ar, duke saktësuar në këtë mënyrë kursin midis tyre, kanë ndodhur në prag, gjatë dhe pas luftërave botërore (luftës së parë dhe të dytë botërore).

Për shkak të pozitës gjeografike dhe ekspansionit ekonomik, Shtetet e bashkuara të Amerikës, gjatë këtyre periudhave furnizuan Europën dhe Azinë me ushqime, veshje dhe armatime dhe diktuan që gjithë tregëtia të realizohej me ar. Në këto kushte, në SHBA u përqëndrua shumica absolute e rezervave botërore të arit.

Sa për statistika mund të themi se: Para Luftës së Parë Botërore (rreth vitit 1913–1914), rezervat botërore të arit ishin afërsisht 30,000 tonë metrikë (vlerësuar), nga të cilat Shtetet e Bashkuara kishin rreth 4,000–4,200 tonë ar, ose rreth 13–14% të rezervave botërore. Në ato vite, Britania e Madhe ishte ende qendra kryesore financiare e botës (monedha e saj “pound sterling” përdorej kryesisht si valutë rezervë ndërkombëtare). Sistemi ishte në standardin klasik të arit, dhe SHBA luante ende rol dytësor krahas Londrës.

Pas Luftës së Dytë Botërore (rreth vitit 1944–1945) rezervat botërore të arit ishin afërsisht 33,000–35,000 tonë, nga të cilat Shtetet e Bashkuara kishin rreth 20,000–21,800 tonë (vlera zyrtare më 1949 ishte 21,775 tonë), ose rreth 65–70% e arit të gjithë botës. Në këtë mënyrë, SHBA kishin përqëndruar në bankat amerikane pjesën dërmuese të arit botëror, duke u shndërruar kështu në vendi më i besueshëm monetarisht.

Një pushtet absolut në duart e SHBA-së që nuk mund ta leshonte lehtë. Kjo është arsyeja pse në konferencën e Bretton Woods (22 korrik 1944), SHBA propozoi që dollari amerikan të bëhej valuta rezervë ndërkombëtare, e konvertueshme në ar me kurs fiks prej 35 dollarë për ons. Në ketë moment historik dollari amerikan hipi ne fron si para botërore. Por, a do të qëndronte gjatë?

Si lindi paraja letër?

Është shumë interesante të mesojme si lindi paraja letër. Në fillimet e veta, paraja letër për herë të parë ka qënë përdorur në Kinë, në shekujt IX deri VII para erës së re. Më vonë është përdorur edhe në lindjen e mesme prej perandorisë persiane dhe vonë edhe në Europë. Si lindi paraja letër? Qëndra apo lagjet tregëtare të zejtarëve të arit ishin zonat me ndikimin më të madh në pushtetin politik dhe ushtarak të kohës.

Aty, ari i prodhuar nga skllevërit me shumë mundime nëpër minierat, çohej tek artizanët të përpunohej. Mbreti e kërkonte të bëhej monedha, ndërsa tregëtarët e pasur të prodhonin shufra, bizhuteri dhe objekte të tjera zbukurimi. Përfytyroni që një tregëtar i çon zejtarit një shufër 400 gram ar dhe i kërkon të prodhojë dhjetë unaza dhe dhjetë varëse prej ari për tregëti dhe për vajzën që do të martojë mbas dy-tre muajsh.

Zejtari e pranon shufrën e artë dhe i lëshon tregëtarit dhjetë dëftesa, (fatura) të vogëla ku i deklaron sasinë, secila për 40 gram. Zejtari nuk do ta harxhojë të gjithë shufrën, por do të shkëpusë prej saj aq ar sa i nevojitet, diferencën do tja kthejë tregtarit si metal. Mbas një jave, tregëtari kërkon metalin e papërpunuar sepse do blejë me të dy kuintalë grurë tek një fermer. Zejtari që nuk e ka përpunuar akoma arin, i përgjigjet: jepi fermerit dy apo tre nga deftësat që të kam lëshuar unë dhe le të vijë ai të marrë arin që i takon.

Fermeri që mori dëftesat nga tregëtari, shkon mbas një jave te zejtari i arit dhe i kërkon arin sepse do blejë tek një fshatar tjetër 20 litra vaj ulliri. Zejtari i arit, i thotë përsëri të njëjtën përgjigje: jepi fshatarit që prodhon vajin e ullirit deftësën time dhe le të vijë ai të marrë arin që i takon. Në këtë mënyrë, dëftesat e zejtarit të arit, (disa copa letra të firmosura dhe të vulosura prej tij) qarkullonin dorë më dorë dhe përmbushnin rolin dhe funksionin e parasë.

Në këto çaste mund të themi pa frikë se lindën bankat e para tregëtare. Në Europë kjo ka ndodhur më pare në Venedik. Në një moment reflektimi dhe meditimi të tillë, zejtari i arit mendon: pse të mos lëshoj njëherësh pesëdhjetë dëftesa, që janë sa pesëfishi i vlerës së arit? Mbajtësit e dëftesave nuk do vinë tek unë në të njëjtën kohë dhe do të kërkojnë të gjithë arin që ju takon? Ata kanë interes të realizojnë transaksionin jo të mbajnë në duar arin. Plus kësaj një pjesë e arit më përket mua. (I përkiste zejtarit) Lindën kështu bankat. Lindi kështu ajo që ne profesionistët e financës e quajmë krijimi monetar.

Ndërkohë këtu duhet të nënvizojmë një konkluzion të rëndësishëm, që ka mbajtur në kembë gjithe botën: gjithë sekreti qëndron tek besimi që tregëtarët dhe individët kanë te zejtari, (tek bankat e sotme), se ai (zejtari pra) e ka rezervën e domosdoshme dhe në se duhet, e kthen arin që ju takon. Kjo, ndodh sot, në kohët moderne me Bankat qëndrore. Bankat qendrore kanë dhe duhet të kenë rezerva të tilla, për këtë ka rregulla të ngurta, se ato janë në gjendje që të rimbursojnë me rezerva gjithë vlerën që shënohet mbi paratë letra (kartmonedhat) që qarkullojne si derivat i autoritetit të tyre.

Kësaj teme do ti kthehemi pak më poshtë. Duhet theksuar fort se për shekuj të tërë, paraja letër dhe paraja metalike në ar, kanë shërbyer në të njëjtat funksione dhe paralelisht me njëra tjetrën. Letra këmbehej lirisht në ar dhe ari këmbehej lirisht në letër. Kjo ekuivalencë ka funksionuar për bukuri aq kohë sa vlera e arit në metal ishte e barabartë me vlerën e arit letër të emetuar në qarkullim.

Luftërat bënë punën e tyre dhe qeveritë, perandoritë dhe mbretëritë e përfshira në luftë kanë qënë të detyruara shpesh të fabrikojnë letër më shumë nga sa kishin rezerva në ar. Kjo e prishi besimin dhe ekuivalencën. Nga këtu fillojnë gjithë spekullimet me arin.

Pse është mistifikuar ari?

Për mistifikimin e arit do të duheshin shkrime, ese dhe botime të tëra. Kjo është e kuptueshme kur flasim për raportet e njeriut me paranë dhe me pasurinë, të cilat janë të materializuara për gati 30 shekuj tek një symbol i veçantë që është ari. Ka të paktën katër faktorë madhorë me përmbajtje ekonomike që shpjegojnë mistifikimin e arit.

Së pari, ky fetishizim, kjo ngjitje në piedestal e arit e ka bazën te funksionet që ka kryer dhe te roli që ka luajtur ari si para. Paraja e përshpejton zhvillimin ekonomik, komunikimin ekonomik midis njerzve, realizon atë që quhet kalim i progresit nga një vend te tjetri, nga një individ tek tjetri. Kjo ka ndodhur atëherë kur vëndet dhe shtetet ishin të mbyllura, të kufizuara në komunikimin midis tyre, edhe për shkak të luftrave dhe konflikteve.

Ari ka shërbyer për 30 shekuj si lubrifikanti që ka vënë në lëvizje mekanizmat gjigandë të sahatit ekonomik të botës. Dhe kjo nuk është pak. Kjo e ka bërë shoqërinë të menaxhohet me kujdes, ka lehtësuar qeverisjet dhe ka bërë funksional bashkejetësën dhe mirëkuptimin midis komuniteteve.

Së dyti, stampimi mbi objektet e parasë, metalike apo letër, e portreteve të princave, të mbretërve apo të perandorëve, i ka dhënë parasë së vërtetë, arit pra, disa atribute që nuk kanë lidhje me monedhën si e tillë. I kanë dhënë simbolin e forcës ushtarake dhe të pushtetit politik. Njerëzimi nuk e krijoi paranë për këto qëllime, por ajo i mori vetvetiu, edhe pse jo ligjërisht, jo zyrtarisht.

Së treti, identifikimi i parasë për gati 25-30 shekuj me arin i ka dhënë parasë pamjen e simbolit të bukurisë, të finesës, shkëlqimin e artë, por edhe delikatesën e bizhuterive dhe të zbukurimeve. Së katërti, ari është simbol i trashëgimisë, i punës së akumuluar, i pasurisë produkt i zgjuarësisë, suksesit dhe përkushtimit. Këto virtyte do ti dëshironte kushtdo, përfshirë edhe dembelin më të madh në botë.

Misticizmi i arit ka edhe arsye historike, jo ekonomike

Arin shpesh e lidhin me elemente të misticizmit, që ka kaluar përmes shekujve. Ky “misticizëm” që lidhet me arin vjen edhe nga disa arsye historike, kulturore dhe fizike. Ja disa arsye te tjera kryesore pse ari është parë si një element misterioz dhe i shenjtë:

Shkëlqimi dhe qëndrueshmëria: Arit i atribuohet një shkëlqim i veçantë dhe një ngjyrë e artë që duket sikur ka diçka magjike. Përveç kësaj, ari është një metal që nuk korrozon (ndryshket) ose nuk ndryshon me kalimin e kohës, duke i dhënë atij një karakter të përjetshëm dhe të pavdekshëm. Ky qëndrim i tij i pandryshueshëm e ka bërë atë një simbol të stabilitetit, pasurisë dhe fuqisë.

Rrëfimet mitologjike dhe fetare: Në shumë kultura dhe fe, ari është përdorur për të përfaqësuar perënditë, fuqitë hyjnore dhe botët shpirtërore. Në mitologjitë e ndryshme, ai shpesh është lidhur me ide të amshueshmërisë dhe dritës shpirtërore. Për shembull, në mitologjinë persiane, greke, apo edhe romake, perënditë përdornin ar për të ndërtuar tempujt dhe objekte të shenjta. Ari ka një vend të veçantë në besimet fetare, siç janë dhuratat e pasura që u ofroheshin perëndive. Prej shekujsh është ushqyer mentaliteti që perënditë pranojnë vetëm dhurata të arta.

Rëndësia ekonomike dhe politike: Ari, sikurse u shpreh edhe pak me siper, ka qenë gjithashtu një simbol i pushtetit dhe i statusit, dhe shumë civilizime kanë zhvilluar një sistem të bazuar në ar (si monedhë) për të tregtuar dhe për të përforcuar dominimin e tyre. Kjo ka ndihmuar që ari të shihet si një “mjet” që kalon përtej asaj që mund të quhet thjesht një material i çmuar, një metal i zakonshëm.

Simbolizmi i alkimisë dhe mistikës: Në periudhën e alkimisë, ari ishte një objekt i dëshiruar, pasi alkimistët besonin se ishte materiali më i përsosur që mund të prodhohej nga substanca të tjera. Ata e lidhën arin me një “përkryerje shpirtërore”, duke e konsideruar atë si një simbol të pastrimit dhe arritjes së diçkaje më të lartë, si drita shpirtërore apo iluminimi.

Forma dhe përfaqësimi i dritës: Nga një këndvështrim filozofik dhe mistik, ngjyra e artë ka gjithashtu lidhje me dritën dhe përkryerjen. Disa besojnë se ari është një material që historikisht ka reflektuar dritën në mënyrë të veçantë, duke simbolizuar ndriçimin shpirtëror dhe qetësinë. Drita që ka ari shpesh lidhet me “ndriçimin e brendshëm” në shumë tradita mistike.

Për këto arsye, ari ka një ngarkesë mistike dhe shpirtërore që ka kaluar përmes kohës dhe kulturave të ndryshme. Ai nuk është thjesht një metal, por një simbol i pasurisë, pushtetit dhe ndriçimit shpirtëror njeheresh.

Pse rritet çmimi i arit sot? Një analizë e shkurtër ekonomike

Ari, që prej kohëve antike, sikurse u tha më sipër, ka qenë një simbol i pasurisë dhe i qëndrueshmërisë. Si metal, ari ka shërbyer si etaloni ku mallrat e ndryshme matnin dhe shprehnin vlerën e tyre në ar, të shprehur në peshë.

Në ekonominë moderne, ai nuk është më monedhë zyrtare, (që prej vitit 1933 nuk është monedhë lokale e asnjë vendi ndërsa që prej vitit 1971 nuk është më as monedhë e rregullimeve ndërkombëtare, kohë kur presidenti Nikson deklaroi tërheqjen e SHBA nga marrëveshja ndërkombëtare e Breton Woods-it). Ndërkohë vazhdon të ketë funksion të veçantë si aktiv i sigurt në kohë pasigurie. Rritja e çmimit të arit zakonisht pasqyron tensione në sistemin ekonomik dhe financiar botëror.

Cilat janë arsyet e vërteta të rritjes së çmimit të arit?

1. Pasiguria ekonomike dhe politike. Në periudha krize, qoftë financiare, gjeopolitike apo sociale, investitorët i largohen aktiveve të rrezikshme dhe orientohen drejt arit. Kjo rritje e kërkesës lidhet me perceptimin e arit si “strehë e sigurt” (safe haven), që ruan vlerën në kohë trazirash.

2. Normat e interesit dhe politika monetare. Kur bankat qendrore zbatojnë politika monetare lehtësuese, nxitëse të kredidhënies, duke ulur normat e interesit, kthimi (interesi) nga depozitat dhe obligacionet bie. Në këtë mjedis, ari bëhet më tërheqës si mjet (ativ) alternativ, megjithëse nuk gjeneron interes. Prandaj, një politikë monetare ekspansioniste zakonisht shoqërohet me çmime më të larta të arit.

3. Inflacioni. Ari perceptohet si një mbrojtje kundër inflacionit. Inflacioni në pothuaj të gjitha monedhat kryesore botërore, veçanërisht mbas Covid 19, ka qënë i lartë dhe me tendencë rritje. Kur fuqia blerëse e valutës bie, individët dhe institucionet kërkojnë mënyra për të ruajtur vlerën reale të pasurisë. Rritja e inflacionit çon në rritje të kërkesës për ar dhe, për rrjedhojë, të çmimit të tij.

4. Kursi i dollarit amerikan. Çmimi ndërkombëtar i arit për një periudhë kohe të gjatë, veçanërisht mbas vitit 1944, është përcaktuar në dollarë amerikanë. Nga viti 1944 deri në vitin 1971 zyrtarisht kishte një ekuivalencë midis arit dhe dollarit, të shprehur në një raport të caktuar. Funksiononte marrëveshja e Bretton Woods, sipas të clës 1 ons (31.1035 gram) ar ishte e barabartë me 35 dollarë USA. Në vitin 1971 ky raport shkoi në 40 dollarë dhe më vonë edhe në 60 dollarë për 1 ons. Këto raporte tregonin se dollari kishte humbur pushtetin e vet.

Në 15 gusht 1971, presidenti amerikan Richard Nixon njoftoi pezullimin e njënshëm të këmbyeshmërisë së dollarit në ar. Rezervat në ar të bankave amerikane po boshatiseshin. Ekonomitë e vendeve të mëdha i kishin thirrur mëndjes. Që nga ky moment ari ra zyrtarisht nga froni zyrtar i parasë botërore, për shkak të gremisjes së dollarit, por kjo nuk do të thotë se ari humbi vlerat e veta.

Një dollar më i dobët e bënte arin më të lirë për investitorët që përdornin valuta të tjera, duke nxitur kërkesën globale. Për pasojë, ekziston shpesh një lidhje e kundërt midis vlerës së dollarit dhe çmimit të arit. Kjo po ndodh sot me rënien e vlerës së dollarit në tregjet botërore.

5. Kërkesa reale dhe rezervat shtetërore. Kërkesa për ar nga konsumatorët (veçanërisht në Indi, Rusi, Kinë, vëndet e lindjes së mesme dhe Turqi, por jo vetëm) dhe blerjet e bankave qendrore përbëjnë një faktor të rëndësishëm. Në dekadën e fundit, shumë banka qendrore kanë shtuar rezervat e tyre në ar për të ulur varësinë nga dollari, duke ndikuar në rritjen e çmimeve.

6. Faktorët e ofertës. Prodhimi i arit është i kufizuar dhe me kosto të lartë. Minierat e arit janë varfëruar për shkak të një shfrytëzimi afatgjatë dhe intensiv. Minierat e reja janë ulur në numër. Çdo vështirësi në sektorin minerar, si kufizimet teknologjike, rritja e kostove të energjisë ose faktorët gjeopolitikë në vendet prodhuese, mund të ndikojnë në uljen e ofertës dhe, si pasojë, në rritjen e çmimit.

Mund të konkludojmë se çmimi i arit është pasqyrë e besimit global në stabilitetin ekonomik dhe në vlerën e valutave. Në thelb, kur rritet pasiguria, frika apo inflacioni, njerëzit dhe institucionet kërkojnë strehë tek ari. Prandaj, ai vazhdon të mbetet jo thjesht një mall i çmuar, por një barometër i sigurisë ekonomike botërore.

A ka rritje të çmimit të arit për shkak të spekullimeve në tregjet financiare?

Një nga format më interesante të investimeve në tituj financiarë në tregjet e sotme financiare botërore është investimi në fondet e investimeve që kanë si referencë arin. Le të shpjegohemi pak, për një lexues jo profesionist. Ka projekte të reja për të hapur, për shembull, miniera të reja ari. Besimi që do ketë sukses është i madh. Investitorët potenciale grumbullojnë fonde duke emetuar/shitur aksione të bazuara te ari që po kërkojnë.

Po kështu ka forma të tjera titujsh që e bazojnë aktivitetin te rezervat në ar. Nuk është nevoja të kërkojmë të investojmë në ar duke presupozuar të kemi një sasi ari fizike në duart tona. Jo, ti shkon në bankë dhe i propozon bankës që paratë e tua të investohen në tituj që bazohen te rritja e rezervave të arit të bankës. Investimi në tituj të tillë përdoret nga investitorët e fuqishëm institucionalë për të mirëdiversifikuar portofolin dhe rritur qëndrueshërinë e portofoleve të tyre.

Këto fonde funksionojnë si një “bankë” e fuqishme që nuk shesin dhe blejnë para por kapitale, bëhen bashkëpronare në kompani apo shtete të fuqishme. Cilat janë disa nga këto investime?

Ka gjithnjë e më shumë fonde investimi (Exchange-Traded Funds, ETFs) që mbajnë ar fizik ose kontrata të të ardhmes bazuar te ari. Këto fonde e bëjnë më të lehtë blerjen e arit dhe mund të rrisin çmimin përmes spekulimeve të shpejta pa pasur nevojë të blejnë dhe ruajnë fizikisht arin. Po kështu ka shtete që emetojnë obligacione huamarrjeje të mbështetura në rezervat e tyre të arit. Investitorët që investojnë (blejnë) obligacione të tilla nuk fitojnë interesa të larta, por investimet e tyre janë më të sigurta.

Po kështu në tregjet financiare tregëtohen çertifikatat e arta. Certifikatat e arit janë dokumente që vërtetojnë pronësinë e arit pa pasur nevojë që të mbash fizikisht arin. Ato janë të lidhura me sasi të caktuara ari dhe mund të tregtohen në bursë. Fondet e investimeve të arit, mbledhin kapital nga shumë investitorë dhe investojnë në aksione të kompanive që merren me nxjerrjen e arit, si dhe në të tjera instrumente që kanë të bëjnë me tregun e arit.

Këto fonde janë një mundësi për të investuar në ar indirekt përmes kompanive minerale. Investitorët shpresojnë se çmimi i arit do të rritet dhe ata fitojnë, ose fitojnë nga luhatja e çmimit të arit. Këto janë disa nga opsionet kryesore për investime që lidhen drejtpërdrejt ose indirekt me arin.

Çdo lloj mund të ketë avantazhe dhe rreziqe të veçanta, prandaj është e rëndësishme të bëhet paraprakisht një vlerësim i mirë para se të vendosni për investimin e duhur. Ne tregjet financiare, bankat e medha pyesin shpesh klientet e tyre: a keni menduar të investoni në ndonjë prej këtyre instrumenteve?

Si janë rritur rezervat në ar të bankave qëndrore?

Bankat qëndrore të vëndeve, apo bankat qëndrore të grupeve federale, siç është rasti i Bankës Qëndrore Europiane BQE, garantojnë monedhat e tyre duke krijuar rezerva, në metale të çmuara dhe në valuta të forta. Një nga këto valuta rezervë të preferuara në të gjithë botën ka qënë dollari amerikan. Vitet e fundit vrehet një tendencë që dollari amerikan të mos konsiderohet rezervë aq e sigurt sa ka qënë dekada më parë.

Në vitin 2016 dollari përfaqësonte rreth 64 % të rezervave të bankave qëndrore, ndërsa sot kjo shifër ka rënë në 56.7 %. Kjo për një numër të madh arsyesh. Disa banka qëndrore po zvogëlojnë rezervat në dollar dhe po rritin rezervat në metale të çmuara dhe në valuta të tjera të forta. Ka të dhëna të qarta që tregojnë se rezervat në ar të bankave qendrore janë rritur dukshëm vitet e fundit. Ja një përmbledhje e asaj që dimë, me shifra dhe tendenca kryesore.

Në vitin 2023 Banka qëndrore e Kinës bleu 225 ton ar. India ka shtuar me dhjetra ton rezervat e arit, ndërsa Turqia mbi 72 ton. Në vitin 2024, bankat qendrore globale shtuan rreth 1,045 tonë ar në rezervat e tyre. Ky ishte viti i tretë rradhazi që këto banka shtojnë rezervat me mbi 1000 tonë ar.

Në të gjithë botën, rezervat zyrtare të arit të bankave qendrore arritën nivelin e rreth 32,000 tonë në vitin 2024, nga rreth 26,000 tonë në vitin 2009, sipas World Gold Council dhe The Economic Times+1. Banka kombëtare e Polonisë për vitin 2024 kreu blerjen më të madhe ndër bankat qëndrore dhe rriti rezervat e saj me 90 ton ar, Banka qëndore e Hungarisë rriti rezervat në ar nga 94 tonë në rreth 110 tonë.

Banka qëndrore Europiane, BQE, ka krijuar rreth 504 ton ar si rezervë të saj dhe kjo përfaqëson 25-31 % të rezervave të saj. Edhe banka qëndore serbe ka shtuar rezervat në ar në vitin 2025. Rritja e rezervave të arit të një banke qëndrore, në kushtet kur rritet çmimi i arit, do të thotë rritje e vlerës së rezervës.

A kanë ndikuar politikat e Tramp për uljen e rezervave në dollarë të bankave qëndrore?

Politikat e Donald Trump kanë ndikuar në mënyrë të tërthortë në uljen e rezervave në dollarë të disa bankave qendrore, edhe pse kjo nuk ka qënë dhe nuk është objektiv i drejtpërdrejtë i administratës së tij. Pse ka ndodhur një fenomen i tillë? Le t’i ndajmë faktorët kryesorë:

Politikat tregtare dhe tensionet me Kinën. Gjatë presidencës së Trump (2017–2021), lufta tregtare me Kinën solli pasiguri të madhe në tregjet globale. Kjo politikë tregëtare vazhdon edhe me mandatin e ri 2024-2028. Si pasojë, disa vende, veçanërisht Kina, Rusia dhe Irani, filluan të diversifikojnë rezervat e tyre valutore, për të zvogëluar varësinë nga dollari amerikan. Kina uli gradualisht peshën e dollarit në rezervat e saj dhe rriti pjesën e arit dhe valutave të tjera (euro, jen, frangë zvicerane, paund anglez).

Politikat fiskale dhe borxhi amerikan. Trump ndërmori ulje të mëdha taksash (Tax Cuts and Jobs Act, 2017) dhe rriti ndjeshëm shpenzimet publike. Kjo e rriti deficitin buxhetor dhe borxhin publik amerikan, në mandatin e parë, duke krijuar shqetësime afatgjata për stabilitetin fiskal të SHBA. Kjo lloj paqëndrueshmërie vrehet në politikat me tarifat edhe në këtë mandat të dytë.

Disa banka qendrore nisën të rishikojnë ekspozimin e tyre ndaj dollarit dhe ndaj obligacioneve të Thesarit amerikan. Për rrjedhojë kërkesa për dollarin ka rënë.
Mandati i ri i Trump (me tarifat/masat e tij) ka qenë një përshpejtues i pasigurisë globale në 2024–2025. Kjo rriti kërkesën për ar dhe forcoi tendencën e disa bankave qendrore për të diversifikuar rezervat e tyre (më shumë ar, më pak ekspozim marginal ndaj USD). Ndikimi në përqindjen totale të dollarit është i ndjeshëm por gradual, nuk ka shembje të menjëhershme të rolit të dollarit.

Kjo ndodhi edhe në periudhën midis viteve 1950 deri në fund të viteve ’60 të shekullit të kaluar. Nëse politika proteksioniste amerikane vazhdon dhe diferencimet apo përjashtimet fiskale rriten, pritet një rënie graduale prej disa pikë-përqindjesh gjatë 12–24 muajve.

Çmimi i arit u ndikua qartë dhe u rrit në mënyrë të fortë (aktualisht ka kaluar 4004.43 dollarë USA/onz në 31 tetor 2025). Politika e mandatit të ri është një nga shkaqet makro/psikologjike që e shtyn këtë lëvizje. Analistët parashikojnë që në harkun kohor dy vjeçar çmimi i arit mund të kapërxejë 1 onz 4300 dollarë USA.

Si janë të shpërndarë rezervat e arit botëror midis vëndeve dhe ekonomive?

Për të kuptuar se cilat vënde kanë më tepër rezerva ari dhe përse ndodh një shpërndarje e tillë, le ti referohemi disa shifrave mbi rezervat botërore të arit. Sipas të dhënave të World Gold Council (WGC) dhe Fondit Monetar Nderkombetar, në fund të periudhës ushtrimore më të fundit, SHBA-ja mban rreth 8 133 tonë ar rezervë.

Më tej disa nga vëndet e tjera që kanë rezerva të konsiderueshme janë: Gjermania 3 350 tonë, Italia: 2 452 tonë, Franca 2 437 tonë, Rusia 2 330 tonë, Kina 2 299 tonë, Zvicra 1 040 tonë, India 880 tonë (ose rreth kësaj madhësie në shifrën më të fundit), etj. Gjithashtu, sipas analizave të FMN-së rreth dy të tretat e rezervave të arit të institucioneve zyrtare mbahet nga ekonomitë e përparuara, dhe vetëm një e treta nga ekonomitë në zhvillim dhe në tranzicion.

Kjo tregon se pavarësisht rritjes së blerjeve nga disa banka qendrore në këto ekonomi, peshën kryesore ende e mbajnë vendet më të zhvilluara. Rreth 70% e arit botëror të mbajtur nga bankat qendrore ndodhet në duart e ekonomive të përparuara (SHBA, eurozona, Japonia, Zvicra). Ekonomitë në zhvillim, si Kina, India, Rusia dhe Turqia, po rrisin me ritme të larta blerjet e arit, si pjesë e një strategjie de-dollarizimi. Kina dhe Rusia janë ndër blerëset më aktive duke filluar që nga viti 2018.

Rezervat e arit i shërbejnë bankave qendrore dhe institucioneve financiare si faktor stabiliteti, likuiditeti dhe si diversifikim ndaj valutave tradicionale. Vendet me rezervë të madhe te arit zakonisht kanë edhe histori të vështirë në çështje valutore ose konsiderojnë arin si “siguri shtesë” ndaj paqëndrueshmërisë financiare.

Edhe pse Kina ka një shumë të konsiderueshme ar, si përqindje e rezervave totale valutore ajo është ende relativisht e vogël.

Po investitorët individualë si sillen ndaj investimeve në ar?

Sjellja e investitorëve individualë në investimet në ar ka pasur ndryshime të rëndësishme që nga kriza e COVID-19. Cilat janë prirjet kryesore të kësaj sjelljeje? Karakteristika kryesore është rritja e kërkesës për investime në ar-(tituj të bazuar në ar) dhe metal fizik. Sipas World Gold Council (WGC), në tremujorin e parë të vitit 2025 investimi i përgjithshëm në ar (duke përfshirë titujt e bazuar në ar, lingota dhe monedha) u rrit në 552 tonë, një rritje prej rreth 170 % krahësuar me një vit më parë.

Kjo tregon një etje të investimeve në ar si refleks të mbrotjes së pasurisë dhe kursimeve. Por, edhe si refleks për mosbesimin ndaj ngjarjeve dhe trendeve në ekonominë botërore. Kërkesa për lingota dhe monedha të arit në të njëjtin periudhë ishte 325 tonë, e cila është rreth 15 % mbi mesataren pesëvjeçare. Në raportin e vitit 2022 u njoftua se investimi (pa investimet në obligacionet e bazuar te ari të bankave qëndrore) në ar ishte rritur me 10% në vitin 2022, ndikuar nga blerjet relativisht të forta të lingotave dhe monedhave.

Investimet në shufra të arta është investimi më i preferuar i investitorëve individuale. Edhe kjo sjellje nuk është e njëjtë midis rajonave, zonave dhe vëndeve të ndryshme. Kështu në Kinë, investimet në shufra dhe monedha në tremujorin e dytë të vitit 2022 ranë me 35 % për shkak të karantinave dhe rënies së aktivitetit ekonomik, por që janë rritur vitin e fundit (2025) me 42 %.

Në Lindjen e Mesme dhe Turqi, investitorët individualë po përdorin arin si strehë kundrejt inflacionit dhe rënies së monedhave; për shembull në Turqi investimi në shufrat e arit në tremujorin e parë të 2023 u rrit pesë-fish krahasuar me një vit më pare, sipas Këshillit botëror të Arit. Në tregjet perëndimore, kërkesa për shufra të arta dhe monedha të arta ka qenë më e dobët, ndërsa për titujt financiarë të bazuar te ari kanë rifilluar tërheqjen pozitivisht në shumë vënde.

Rritja e çmimit të arit, madje rritja rekord e tij, shihet prej investitorëve si një instrument “sigurie” (safe-haven) në kohë krize ose paqartësie. Nga ana tjetër, çmimet e larta mund të frenojnë disa investitorë të vegjël privatë nga blerjet e mëdha në metal fizik, veçanërisht në tregje ku çmimet lokale janë tepër të ndjeshme. Ndër investitorët individualë po shfaqet edhe interesi për forma jo-tradicionale të arit si monedha digjitale të arit, ose produkte të arit dixhital, (digital gold), veçanërisht në tregjet aziatike.

Për shembull, në Indi, sipas Reuters, investimi në ar për vitin 2024 arriti maksimumin 11-vjeçar dhe po keshtu edhe interesi për titujt financiarë të bazuar te ari dhe te ari dixhital, ashtu sikurse edhe investimi në monedha metalike apo lingota u rrit mjaft. Kur thuhet investitorë individuale bëhet fjalë për qytetarët e zakonshëm, depozituesit, personat fizikë jo tregëtarë dhe personat fizikë tregëtarë.

A ka interes për investime në ar në Shqipëri dhe në Ballkan?

Ka disa sinjale interesante që mund të përmendim për përdorim të arit dhe të investimeve në ar, në këto vëndet tona.Sipas një artikulli të vitit 2024, përdorimi i arit si instrument investimi me ndërmjetës bankar në Shqipëri ka qënë dhe është mjaft i vogël.

Kjo tregon se, investitorët individualë nuk e kanë arin në bankë si instrument kryesor investimi. Nga ana tjetër, ka tregues që tregojnë se tregu fizik i arit (shufra, monedha, blerje për ruajtje në shtëpi) ka tërhequr vëmendjen. Për shembull, banka si First Investment Bank në Tiranë ofronte mundësi për blerje të arit “24 karatësh (999.0/1000)” në denominacione të vogla (2.5g, 5g) për individë.

Një artikull për tregun thekson se disa banka si Credins Bank kanë filluar të shesin ar 24 karatësh në sportele. Të dhënat makro për rezervat e arit të Bankës Qëndrore sipas staistikave të saj, rezerva monetare në ar kapërceu 3.4 tonë në fund të vitit 2024. Vlera e arit në rezervat e BSH arriti 313 milionë euro në prill 2025, duke zënë 4.66% të totalit të rezervave valutore. Importi i bizhuterive ne ar dhe gurëve të çmuar ka shënuar rritje gjithashtu.

Nga janar–nëntor 2024, Shqipëria regjistroi import në kategorinë “gure të çmuar, perla, bizhuteri” për rreth 6.3 miliardë lekë, një rritje 41 % krahësuar me një vit më parë.

Pse rriten çmimet e kriptomonedhave dhe të arit njëherësh?

Në teori, ari dhe kriptovalutat (sidomos Bitcoin-i) shpesh sillen në mënyra të ngjashme në disa periudha, por për arsye pak të ndryshme. Nuk është e thënë që sjellja ndaj kriptovalutave dhe arit të ketë pamje të njëtë. Nuk ka arsye që midis çmimeve të këtyre dy aktiveve të ketë domosdoshmërisht korrelacion të fortë pozitiv.

Megjithatë, ka ndodhur, sidomos në muajt e fundit që luhatjet e çmimit të arit dhe të kriptomonedhave të ketë qënë përafërsisht i njëjtë. Ja pse çmimet e arit dhe të kriptomonedhave mund të rriten njëkohësisht: Rënia e besimit në valutën fiat (është fjala për të gjitha llojet e valutave vlera e të cilave nuk është zyrtarisht e bazuar te rezervat e arit, por thjesht te besimi që ka publiku te qeveria. Të tilla janë: dollari, euro, stërlina britanike, jeni japonez, leku shqiptar, etj. etj.).

Kur njerëzit humbasin besimin tek monedhat tradicionale, për shembull, për shkak të inflacionit të lartë, borxhit të tepërt të qeverive, ose politikave monetare shumë lehtësuese (si ulje të normave të interesit), kursit të pabazuar të këmbimit të një valute me valutat e tjera, ata shpesh kërkojnë “strehë alternative të vlerës”, pra asete (active, mjete) që nuk varen nga bankat qendrore.

Këtu futen ari (strehë tradicionale) dhe Bitcoin-i (strehë “digitale”). Politikat monetare lehtësuese (likuiditet i tepërt) ndikojnë gjithashtu. Kur bankat qendrore ulin normat e interesit ose shtypin para (quantitative easing), likuiditeti në tregje rritet. Kjo ka ndodhur me emetimin (injektimin) e likujditetit në kohën e krizës botërore të Covid 19. Investitorët kërkojnë kthime më të larta dhe rrezikojnë më shumë, çka shtyn çmimin e aseteve alternative, arit dhe kriptovalutat.

Po kështu pasiguria gjeopolitike ose ekonomike ndikon në një rritje paralele. Krizat si luftëra, tensione tregtare, apo kriza financiare globale i bëjnë njerëzit të kërkojnë asete “të sigurta”. Ari shihet si strehë klasike. Bitcoin-i gjithnjë e më shumë po shihet si “ari dixhital”, sidomos në vende me inflacion të lartë ose kufizime valutore. Narrativa e përbashkët e “ruajtjes së vlerës” i bën dy valutat të vallëzojnë harmonikisht.

Në vitet e fundit, shumë investitorë e trajtojnë Bitcoin-in si një formë moderne të arit, me ofertë të kufizuar dhe të pavarur nga bankat. Kur kjo narrativë forcohet, investitorët i blejnë të dyja si pjesë të të njëjtit trend të “mbrojtjes” kundër sistemit financiar. Ka edhe një faktor të ri që quhet Efekti i portofoleve të investitorëve të mëdhenj. Kur fondet e mëdha, shoqëritë e portofoleve, fondet e investimeve, hedhin (investojnë) kapitale në “asete të sigurta”, shpesh diversifikojnë midis arit dhe Bitcoin-it. Kështu, hyrjet e mëdha në tregun e njërit ndikojnë edhe tjetrin në mënyrë të ngjashme.

Teorikisht, Ari dhe kriptovalutat mund të rriten njëkohësisht kur: investitorët presin inflacion, normat e interesit janë të ulëta, ka pasiguri të madhe në ekonomi. Të dyja veprojnë si mbrojtje ndaj sistemit financiar tradicional, megjithëse me risqe shumë të ndryshme.

Çdo të thotë ari i pastër dhe me ngjyra të ndryshme?

Në gjëndjen e tij natyrore, ari gjëndet në trajtë të përzierë. Fjala karat (ose karatë) është një njësi matëse që tregon sa i pastër është ari në një përzierje metalike. Ari në gjendjen e tij të pastër natyrore, 24 karatësh, është metal shumë i butë, aq i butë sa mund të gërvishtet lehtësisht, të shtypet me gishta ose të dëmtohet nëse përdoret çdo ditë.

Prandaj, për bizhuteri apo përdorim praktik, për tu bërë më rezistent, ari përzihet me metale të tjera si bakri, argjendi, zinku apo nikeli. Kjo përzierje quhet aliazh, dhe ajo e bën arin më të fortë, më rezistent dhe shpesh i jep ngjyra të ndryshme (si ari i bardhë apo ai rozë). Kjo përzierje shprehet me një matës në shkallë që quhet karat.

Shkalla ndahet në 24 pjesë. Ari i pastër është 24 karatë, pra 24 nga 24 pjesë janë ar. Nëse ke, për shembull, një bizhuteri 18 karatë, kjo do të thotë që 18 pjesë janë ari i pastër dhe 6 pjesë janë metale të tjera. Sa më i vogël të jetë numri i karateve, aq më pak ar përmban përzierja, dhe aq më e fortë e më rezistente bëhet ajo.

Kështu pra, 24 K është ari i pastër – i butë, shumë i ndritshëm, por i papërshtatshëm për përdorim të përditshëm. 22 K ka pak përzierje metalesh – ende i butë, por më i qëndrueshëm. 18 K është ekuilibri ideal – mjaftueshëm ar për ngjyrë të bukur dhe mjaftueshëm metale për forcë. 14 K është më i fortë dhe më rezistent ndaj gërvishtjeve, por pak më pak i ndritshëm. 10 K e më poshtë janë përzierje të forta dhe të qëndrueshme, por me më pak shkëlqim dhe më shumë ngjyrë të zbehtë. Këto janë pesë ndarjet më tradicionale.

Pse ari përzihet me metale të tjera?

Arsyeja kryesore është fortësia. Ari i pastër, për shkak të strukturës së tij atomike, është i duktile (i tërheqshëm, tërhiqet dhe punohet në fije shumë të holla, pra i lehtë për t’u përkulur) por jo i fortë. Kur përzihet me metale të tjera, ato metale krijojnë lidhje që e “ngurtësojnë” strukturën e arit, duke e bërë më rezistent ndaj konsumit dhe deformimit.

Përveç kësaj, përzierjet përdoren edhe për të ndryshuar ngjyrën. Kështu shtimi i bakrit i jep arit një nuancë rozë ose të kuqërremtë, kjo është arsyeja pse quhet ari rozë (rose gold). Shtimi i argjendit dhe zinkut i jep ngjyrën klasike të verdhë. Shtimi i nikelit ose paladiumit e bën arin të duket i argjendtë, pra krijon arin e bardhë (white gold). Pra, çdo përzierje ndryshon jo vetëm fortësinë, por edhe pamjen estetike të arit. Sa më i pastër të jetë ari, aq më i butë dhe më i ndjeshëm është.

Një unazë 24 karatë mund të përkulet lehtësisht me dorë, ndërsa një 14 karatë është shumë më e qëndrueshme dhe nuk gërvishtet aq lehtë. Për këtë arsye, bizhuteritë që vishen shpesh (si unazat, varëset, byzylykët) zakonisht bëhen me 14 K ose 18 K, ndërsa ari 22 K e 24 K përdoret më shumë për investime, monedha ose lingota.

Botuar në DITA. Autori është profesor i financave dhe Dekan i Fakultetit të Ekonomisë te Universiteti Luarasi