Shpjegimi psiologjik i lapsuseve
Nga Rudina Koromani*
….një politikan bën lapsuse duke lexuar gabim shifra si “miliona, qindra mijëra”, si do ta interpretonte Frojdi në kuptimin e tij psikoanalitik?
Politikanët shpesh lexojnë shifra të mëdha në publik, para kamerave ose në parlament. Ditët e fundit kemi patur dy raste nga politika jonë; nga deputetet Zegjine Çaushi dhe Olta Xhaxçka.
Sipas Frojdit, ky lloj lapsusi nuk është thjesht një gabim mekanik, por mund të shprehë diçka të pavetëdijshme, si:
- Pasiguri ose dyshim: Politikanët shpesh kanë ndjenja të fshehta pasigurie mbi shifrat që po paraqesin. Pavetëdija e bën lapsusin si shprehje të frikës ose shqetësimit.
- Dëshira për manipulim: Ndonjëherë politikanët mund të kenë një dëshirë të fshehtë për të “eksagjeruar” ose “zbutur” shifrat; lapsusi është mënyra që pavetëdija i jep të dalë jashtë.
- Konflikt i fshehtë: Lapsusi mund të tregojë një konflikt midis të vërtetës dhe prezantimit publik. Politikanët shpesh duan të duken kompetentë, por pavetëdija i kujton se shifrat janë të komplikuara dhe mund të humbasin kontrollin.
Frojdi do të thoshte se gabimi në shifra nuk është thjesht përqendrim i dobët, por një dritare e vogël nga mendimet dhe emocionet e pavetëdijshme. “Gabimi i shifrave është një rrëshqitje e pavetëdijes që tregon frikë, pasiguri ose qëllim të fshehur për ta ndryshuar perceptimin”
Sipas Sigmund Frojdit, lapsuset (të quajtura edhe “lapsus linguae”) nuk janë të rastësishme, por kanë një domethënie të fshehtë psikike, duke mos si parë si gabime mekanik, por shprehje e pavetëdijes së njeriut.
Një lapsus sipas tij ndodh kur një person:
- ngatërrohet në të folur,
- thotë diçka ndryshe nga ajo që donte të thoshte,
- harron një emër,
- ose zëvendëson një fjalë me një tjetër “pa dashje”.
Lapsuset sipas babait të Psikoanalizës, janë shprehje të dëshirave, mendimeve ose ndjenjave të pavetëdijshme, të cilat: censurohen nga vetëdija dhe arrijnë të “rrëshqasin” jashtë përmes gjuhës, gabimeve, harresave ose veprimeve të pavetëdijshme.
Pra, pavetëdija gjen një mënyrë për të folur — edhe kur njeriu nuk e kupton.
Shembuj klasikë nga Frojdi
- Një burrë që dashuron fshehurazi një grua tjetër mund të ngatërrojë emrin e saj me të gruas së vet gjatë bisedës.
Frojdi do të thoshte: “Nuk ishte rastësi — pavetëdija e tij e zbuloi dëshirën e fshehtë.” - Një student që harron emrin e një profesori mund të ketë ndjenja negative të pavetëdijshme ndaj tij (frikë, zemërim, refuzim).
- Një person që flet për “vdekjen” e dikujt, kur donte të thoshte “daljen e tij në pension”, mund të ketë emocione të përziera ndaj atij personi — pavetëdija “rrëshqet” përmes fjalës.
Si dhe kur ndodhin lapsuset?
VETËDIJA është mbrojtja jonë duke u përpjekur të fshehë mendimet e papranueshme që lidhen me moralin, turpin, dëshirat, konfliktet. Por PAVETËDIJA është gjithmonë aktive. Kur jemi të lodhur, në momente pak më të shkujdesura (stresi, lodhjeje, emocionesh), kjo censurë e vetëdijes dobësohet — dhe mendimet e pavetëdijshm shfaqen në formë lapsusi (një prej formave që zgjedh pavetëdija)
10 Lapsuse të zakonshme dhe kuptimi i tyre
| Lapsusi | Interpretim frojidian | Interpretim modern | |
| 1 | Thua “dashuria ime” por del “urrejtja ime” | Reflekton ndjenja të fshehta të pavetëdijshme | Konflikt emocional, lodhje ose shpërqendrim |
| 2 | Ngatërron emrat e partnerëve ose miqve | Dëshira ose mendimi i fshehtë për një person tjetër | Zakon, shoqëria e ngjashme e emrave dhe përpunimi i trurit |
| 3 | Harrohet një fjalë gjatë prezantimit | Ankth ose frikë e fshehtë për të mos dështuar | Stres, lodhje, shpërqendrim |
| 4 | Dërgohen email-e tek personi i gabuar | Shprehje e pavetëdijes: shmangie ose pakënaqësi | Shpërqendrim, multitasking, gabim teknik |
| 5 | Zëvendësimi i një fjalë me të kundërtën (“sukses” → “dështim”) | Pavetëdija shfaq dëshira ose frikë të fshehur | Lodhja mendore dhe ndikimi i emocioneve në gjuhë |
| 6 | Ngatërron fjalë të ngjashme fonetikisht | Pavetëdija e ka përzgjedhur simbolikisht | Përpunim automatik i trurit + shpejtësia e të folurit |
| 7 | Thua diçka që nuk e mendon plotësisht | Mendime të fshehta ose impulset që “rrëshqasin” | Gabim i zakonshëm i komunikimit, shpërqendrim |
| 8 | Bën lapsus gjatë leximit ose lexon gabim | Zbulon frikë ose konflikt të fshehur | Përqendrim i ulët ose lexim i shpejtë |
| 9 | Harrohet data ose detaji i rëndësishëm | Pavetëdija po përpiqet të fshehë një ngjarje të pakëndshme | Kujtesa e kufizuar, lodhja, shpërqendrimi |
| 10 | Ndërron fjali ose renditje gjatë fjalimit | Simbol i tensionit të brendshëm ose dëshirave të fshehta | Truri përpunon informacionin shumë shpejt dhe bëhet gabim automatik |
Në librin e tij të famshëm “Psikopatologjia e jetës së përditshme” (Die Psychopathologie des Alltagslebens, 1901), Frojdi e quan lapsusin: “Një dritare e vogël nga pavetëdija.”
Ai shpjegon se: “Gabimet e të folurit, harresat dhe veprimet e gabuara nuk janë të rastësishme, por rrjedhojë e një qëllimi të fshehur që del në sipërfaqe.”
E ndërsa Frojdi i ka dhënë domethënie psikologjike dhe simbolike çdo lapsusi, psikologjia moderne i sheh lapsuset si gabime normale të trurit, por shpesh emocionet dhe dëshirat e pavetëdijshme mund të shfaqen përmes tyre, duke konfirmuar mendimet e FROJD. Në praktikë, lapsuset mund të jenë një kombinim i të dyjave: gabime të zakonshme + mesazhe të fshehta.
*Psikologe Klinike
12 nentor 2025
The post Shpjegimi psiologjik i lapsuseve first appeared on JavaNews.al.