Reportazh në Mallakastrën e Sipërme në betejën kundër damllasë koronavirus

Nga Sefer Pasha

Është hera e parë në jetë, në vendlindjen time, në kapërxyellin e shumë moteve, që vetja më ngjan si një i huaj, ose edhe më keq, si një alien. Njerëzit edhe të tut, të vështrojnë me dyshim e të rrinë larg. Askush nuk të buzqesh qoftë dhe në distancë. Komunikimi gojor është mekur. Në vizatimin e logut qerthullor të qytetit ky nuk është Ballshi im. Askush nuk ka faj. Të vjen djali, vajza apo miku e të përqafon dhe ti përfundon në spital.

Advertisement

Tmerrohet shtëpia, mëhalla, qyteti dhe mbi të gjitha humbet jetën. Megjithëse në Mallakastër ka vetëm një rast të izoluar me korona në një fshat jeta bëhet sikur “qoftëlargu” të jetë duke e hedhur në erë qytetin. Një shkëndijë djeg malin thonë mallakasiotët. Siç më thonë në celular nëpër banesa tregohen për këndellje rastet e qëmotëshme kur në Mallakastër kishte rënë mortaja. Ato që rrëfehen nuk janë produkte të fantazisë, as shtysa mistike, por fryti i një filli gjalmi e lënde që sjell luftën e të parëve si vlerë simbolike e mbijetesës, paçka se ngjajnë si të pakuptimta. Qyshkur të infektuarit dhe të vdekurit nga mortaja i digjnin në furrat e gëlqeres.

Në çdo avlli ndizeshin zjarre. Në të gjitha shtigjet kishte roje e qëllohej me pushkë sikur mortaja të ishte qenie e gjallë. Kush e kalonte Gjanicën duhet të lante këpucët. Pihej në masë ponça e rakisë së rrushit dhe pekmezi e reçelrat. Gjithashtu pihej me çetur jania me dhjamë cjapi. Mishi piqej në prushin me thëngjij lisi se nga hiri pastroheshin zorrët dhe mushkritë. Çdo gjë lahej me finj. Tufat me ujqër ushqeheshin me mish bagëtie. Me të vjetrit thoshin se tufat me ujqër nxirrnin nga goja një llavë të nxehtë, e cila e thëthinte mikrobin e mortajës. Varret hapeshin të thellë e mbi dheun e varrit vendoseshin gur të rëndë dhe vandak me driza, që qentë të mos i hapnin dot varret nga frika se mos mbi tokë delte mortaja. Po të tërbohej ndonjë qen i gjithë fshati çohej në këmbë dhe kafsha e tërbuar vritej. Po të tërbohej një qen ai tërbonte të gjithë qentë e fshatit pa i kafshuar. Vetëm me jargët e gojës. Tërbohej dhe njeriu. Korona ngjan me tërbimin. Kështu thonë në Ballësh. Prej Urës së Beut në të hyrë të Visokës, tek Lisat e Kalenjës e deri në Qafën e Kashit vareshin në pemë vergje me hudhra, që mortaja të verbohej. Karvanet me kurban venin e vinin në malin e Tomorrit. Shejtani digjej në majat e Drenovës. Gjeraqinat e Lumarës delnin në të hyrë të Visokës dhe kokrramat e tyre i lajmëronin ballshiotët, që të ruheshin se po vinte mortaja nga deti.

Me njerëzit e racës time në qytet dhe në fshat flas  me cingërimë si të jem në mes të tufanit. Lajmet janë të kundërta e froto të tharta në habitatin natyror. Jam fill i vetëm aty ku është Bashkia. Në një faqe pallati është shkruar me gërma të mëdha emri “Pëllumb Pipero”. Më thonë se në këtë kohë pandemie burrat nuk hiqen osh si ata të Andon Zako Çajupit që “nën hije lozin kuvendojnë”. Punojnë brenda në shtëpi. Bëjnë pazar dhe lajnë me leckë. Klubet ngjitur me banesat ngjajnë si korie të rrafshuara nga stuhia. Më së shumti në familje dëgjohen ritregimet e vjetra nëpër breza. Si të jenë gjetje artistike të zotët e shtëpisë konak më konak mezi presin natën për ta vazhduar serinë. Në familjen Çelaj ishin në serinë e 17 – të. Babai i majës së Shëndëlliut po këndonte këngën e akshamit. Mbërrijnë hajdutët dhe e plaçkisin. Me ta qe dhe një femër. Babai i Shëndëlliut i mallkoi. Ju u tha meshkujve do të mbyteni në Gjanicë. Kurse ti i tha femrës për dy ditë do të bëhesh me mjekër dhe në Greshicë do të qëllojnë me gur. Qe korrik dhe nuk kishte rënë asnjë pikë shi. Por pas mallkimit të Babait të Shëndëlliut në Osmënzezë të Beratit një re e zezë solli një rebesh dhe mbyti dynjanë. Gjanica doli degë më degë. Hajdutët e Shëndëlliut u mbytën. Lumi i nxori tek Zalli i Zi në Aranitas. Bashkë me hajdutët e mbytur doli dhe kasaforta. Mallkimi e zuri gjithashtu dhe femrën që ishte me grupin e hajdutëve. Asaj ju bë mjekra një pëllëmbë.

Në serinë tjetër do të meret vesh sesi myhibët e Aranitasit e kthyen kasafortën tek Babai i majës së Shëndëlliut. Nuk ka vjedhje e intriga. S’ bëhet shamatë edhe kur s’ka punë e s’dalin paratë. Problemet me Uzinën dhe me Pompat e ujit të Poçemit janë lënë për një kohë tjetër. Nuk ta vërshëllen njeri në je kryetar i Bashkisë, apo deputet. Korona i rrafshoi spaletat dhe ofiqet. Edhe parallinjëve e skuthaxhinjëve nuk ua varin shumë teneqenë. Të dalim nga kjo hata thonë njëzëri. Ka dhe panik. Dy netë më parë nëpër bulevardin e shkretë policia kishte parë tre ujqër. Shumë qytetar e kishin marë si ogur i mirë. Ujqërit e Lumarës me llavën e frymës thoshin të parët dikur e thëthinin moratajën. Kështu po bëjnë dhe me koronën. Fjala përhapet ballkon më ballkon dhe për punën e ujqërve flitet lart e poshtë. Shumica e quajnë përrallë e nxjerin gjuhën.

Ai “qoftëlargu” koronavirus të mos afrohet në qytet. Vetëm për këtë luftojnë banorët. Edhe pse është prill dhe kanë çelur lulet nëpër tortuare ngjan sikur ka rënë brazimë. Qytetarët lëvizin me shpejtësinë e erës. Sytë nuk t’i hedh njeri. Një i infektuar barazohet me një bombë atomike. Edhe pse i besojnë shprehjes së më të moshuarëve se ku “ka qamet, ka dhe ramet” mallakasiotët e këtyre ditëve nuk besojnë se në të ardhmen do të këndohet kënga: – “Që në Ballësh e përpjetë/ /Kështu ka qenë e do jetë/. Pritet një jetë tjetër. Janë hapur hejbetë e heronjëve. Ismail Kolsit i kishte rënë një gjyle topi tek këmbët. Ai hidhet mbi gjyle dhe me një gunë të zezë i zë “frymën”. Gjylja nga mungesa e oksigjenit nuk shpërtheu. Paçka se ka hiperbola mjeshtrat e të treguarit qetësojnë shpirtin në universin ballshiot. Me sqimë zë vend humaniteti, shporret mjegullnaja mendore, e po i zuri lemza të thonë se i kujtojnë kinezët, të cilët  kanë punuar në Uzinën e Ballshit. Dhe siç janë shkretan nga natyra  i ironizojnë kinezët. Nuk e diskutojnë se ata e hodhën budaraqen. Në trojet e mia nuk u besoj miteve të rreme dhe fatazmave. E megjithatë nuk më ndahen antologjitë me tregime, që shkruhen nga njëri fis në tjetrin. Kësisoj nuk e hedh pas krahëve atë që përflitet se xhindet e Gjanicës i kanë zënë të gjitha grykat dhe e mbysin mikrobin. Për xhindet e zëmëruara flet i madh e i vogël. Korona po shkeli mbi xhindet ngordh. Edhe hekalasit po thonë që të ruhemi. Njerëzit të mos shkelim mbi xhindet. Kurthet i janë ngritur koronës.

Qyteti i fëminisë është në dramë. Oda e mallakasitëve nuk funksion si dikur. Është e vogël. Legjendat dhe bëmat e mbajnë gjallë shpirtin rebel të këtyre njerëzve. Dervishi i Lofkëndit ka hapur fjalë se në Mallakastër nuk do të vij flama. Abaz Ali Tomorri i kishte thënë në ëndërr: – Unë në do t’i mbroj mallakasiotët, por dhe ata të mos e qasin në shkop të ligën. Një shok i ngushtë me vëllain tim,  Luan Pasha që jeton në Amerikë, më thotë se në rast rreziku i gjithë qyteti i Ballshit do të xhvendoset në pyjet e egra të Lumarës dhe Beratit. Atje nuk ngjitet e keqja. Nuk i besoj të gjitha këto që dëgjoj lart e poshtë nëpër Ballësh. Por për një gjë bindem. Melaqet dhe vitat e Shëndëlliut janë futur në shtëpitë e ballëshiotëve.

U kishin kthyer krahët. Komunisti Ylli Paja në Fratar thotë se po na zë mallkimi i Enver Hoxhës, që na dha bukë dhe ne e hoqëm zvarr. Miqtë më thonë gjithashtu që të mos  shkoj për të marë pjesë në varrim lart në fshat. Plakën 90 vjeçare e kanë varrosur familjarët. Tre – katër vetë. Janë çuditur se në varrimin e të zonjës së shtëpisë ka marrë pjesë dhe një dallëndyshe, e cila gjatë gjithë ditës luante me plakën e sëmurë. Plaka e ushqente me fara luledielli  e kokrra misri. Dallëndyshes i qenë bërë krahët me gëlqere të bardhë. Të zotët e shtëpisë kishin lyer se pritej vdekja e nënës. Dhe dallëndyshen e njohën në varrim. Vetëm dallëndyshja kishte qarë me ligje. Nuk ishte parë. Dua të takoj tre fshatarët e mi. Dy vëllezërit Jonuz dhe Sefer Zhafon si dhe motrën e tyre Tajanen, shoqe e ngushtë me nënën time, Dekon. Tre tre i kanë kaluar të 100 vjetët. 107 vjeçe është Tajnia. Mos bëj çap lart më thotë një nga mjekët e spitalit. Ke mbetur prapa. Publicistika që kërkon të gjurmosh ti i takon të shkuarës. Arti që do të shkruhet pas koronës do të jetë i tjetërllojtë. Fryjnë të tjera erëra. Shumë mallakastriotë po kthehen nga qyteti në fshat. Këngëtari Flamur Llanaj nga Kuta u kthye në vatanin e të atit. Por ka  dhe shumë të tjerë. Nw tymin e izolimit mallaksiotët bëjnë dhe humor. Një gjerbacak shkon të blej një maskë në farmaci dhe i thotë punonjëses se donte të blinte një: – “Të mbyllça buzën!”(Dikur njerëzve kur vdsinin ua mbyllnin buzën me dy gishta).

Mallakasiotët dhe në këto ditë të vështira guxojnë dhe këndojnë për të trembur dramën psikologjike.  E kanë për zëmër këngën: – /Kam përpara një kala/ /Do më hajë/ /A do ta ha?/. Por këndohen edhe këngë që ta trazojnë shpirtin: – /Nga e gjithë puna që bëjmë/ /Një metër vend do zëmë/ /Dhe ajo gur e shkëmbënj/ /O baltë e kuqe këlkënjë/. Molloisin se në të shkuarën kur burrave u ngatërroheshin zorrët në bark ata kapërxenin një plumb si të qe karamele dhe fijet e përdredhura të zorrëve shkonin në vend pa qenë nevoja që të paraqiteshin tek mjeku. E kujtojnë Rrapo Hekalin të cilin armiqtë në burgun e Manastirit e mbathën me patkonj dhe ai i duroi dhimbjet e nuk u dorëzua. Trimat e Greshicës kur panë gjithë ata djem të vrarë nën ullinj nga osmanllinjtë ja morën këngës:-  /O ju gratë nga Greshica/ /Bëfshi djem na përdita/. Shprehja më e preferuar për njëri tjetrin është : “Mos e fut “qoftëlargun” në shkop!”.

E tregojnë nga njëra dritare në tjetrin historinë e asaj plakës nga Kalenja. Nënën e lajmërojnë se djalin ja kishin vrarë turqit në Qafën e Kashit. Dhe ajo mer shkopin dhe vete në Qafën e Kashit. Nuk lë vend pa kërkuar për të birin. Në të erruar e gjen të lidhur pas një lisi. Kur e ëma e pa të lidhur çorri faqet dhe i tha: – “Unë erdha se më thanë se të kanë vrarë. Djalin tim nuk e mendoja se e kishin lidhur turqit”. Nuk e zgjdhi të birin. I hipën mushkës dhe kthehet për në Kalenjë. Këtejpari në Mallakastër nuk kishte ndodhur as në kufijtë e të pamundurës që krushqit të ktheheshin nga udha. Një palë krushq qenë nisur nga Sinja e Beratit për të kthyer nusen nga të parët sipas zakonit në mëhallën e Lumarës. Ishte data 9 mars. Qe përhapur fjala si stuhitë e malit të Bardhë. Të gjithë të mbyllemi në shtëpi që të shpëtojmë nga e zeza që po troket tek porta. Andaj sinjarasit u kthyen nga udha.

Pranvera ka çelur me dhunë në Mallakastër. Edhe lulet ta mbajnë kokën mënjanë. Në Aranitas thonë se këtë prill nuk këndoi qyqja. Në mote të shkuara sipas ritit pagan kur qyqja në fillim të prillit ja thoshte këngës dhe lajmëronte se ka ardhur pranvera të gjithë njerëzit hiqnin këpucët dhe të zbathur i vinin këmbët mbi dy pllaka guri. Nderohej kënga e qyqes. Boshllëku në netët e pagjumata mbushet me balada. Kanë se ç’të tregojnë. Një fshatar i im në kohën e Zogut ishte bari në Janinë. Një plumb qorr i ngec midis dy shpatullave. Në spital kirurgu i thotë se do të operojmë. Më jepni pak lejë i lutet bariu i fshatit tim. Sa të marrë portofolin që e lash tek një mik. Dhe i bie me vrap rreth e rrotull Janinës. Kthehet tek kirurgu. Ai e shtrin për ta operuar, por kur e shikon me aparat habitet. Plumbi nga fërkimi i dy shpatullave kishte dal si ta hiqje me darë.

Edhe pse e ruajnë distancën si lisi me lis në pyll burrat e kanë një të metë. Dikur Musolini kishte sjell si dhuratë ca pagur rakie që qysh në gjallje të tij shishet u pagëzuan me emrin “duçe”. Terjaqistët e rakisë në këto kohë të vështira e rrëkëllejnë me lejën e grave nga një “duçe”. “Duçja” i sjell në qejf dhe tregimet për Mehmet Shehun vërshojnë si valët e lumit Vjosa. Mehmet Shehu kur ishte 10 vjeç e çonte lopën për të pirë ujë në burim. Pasi lopa dëndej me ujë Mehmat Shehu me shkopin që kishte në dorë e turbullonte burimin, që të mos pinin lopët e tjera të çorrushiotëve.

Jeta nëpër fshatra ka tjetër pamje. Janë dy jetë paralele. Në fshatra punohet në ara e kopshte sikur të mos bëhet fjalë për një gjëmë që po trondit planetin. E megjithatë edhe në mëhallën më të skajëshme sopata kundër të keqes mprehet me gurët gri të lumit. Prej fshatrave për në Ballësh varen karvane si qëmoti. Kuajt lidhen në anë të Gjanicës dhe njerëzit me hejbe në krah duke zbatuar rregullat u shpien vëllezërve dhe motrave mish qingji dhe keci, bulmet, vaj ulliri, mollë të mbluara në kashtë, tamixha me raki, byrek me lakra të egra, fasule, ftonj, shegë, revani, panaspanjë, vazo më lëng dafine dhe me rigon Shëndëllie. Për të zbrapsur panikun nëpër ballkonet dhe dritaret e ballshiotëve pranë flamurëve varen lulet e akshamit, të argjendit, të bletës, të borës, të deles, të diellit, të beharit, të dimrit, të djathit, të filxhanit, të floririt, të fshesës, të kadifesë, të këmborës, të mëllagës, të pjatës, të qyqes, të sabahut, të shpatës, të vedrës e të zogut. Tufat janë me lulet e thara të vjeshtës, por ka dhe lule të freskëta të prillit, që në mes të kësaj pandemie ngjajnë shumë të trishtuar. Në hyrje të Uzinës pranë një livadhi shoh dy vëllezër që si bzajnë njëri – tjetrit. Vëllai i Cakranit i lë çantat me ushqime rrëzë një shqope. Vëllezërit llafosin me gjuhën e shenjave. Pamje të tilla nuk janë parë as në mesjetë. I vështroj vëllezërit si të ngrirë dhe sytë i hedh nga mali i Shpiragut. Dhe nis të belbëzoj këngën e lashtë sa vetë mali i Shpiragut: – /Janë dy vëllezër/ /Rrinë larg e larg/ /Njëri në Tomorr/ /E tjetri në Shpirag/.

Në mes të këtij makthi përtej Ballshit, në fshatin Lavdan, dëgjohet muzikë. Pyes i habitur dhe në polici më përgjigjen se në Lavdan ka një dasëm. I zoti i shtëpisë e ka marë nusen para karantinës. E kishte prerë ditën e dasmës dhe sipas zakonit nuk do ta kthente datën e ndarë me krushkun. Në komisarjat kanë marrë lejë vetëm se do ta ngrenë zërin e magnetofonit. Do të bëhet një dasëm pa dasmorë. Si për sfidë të mjegullës së koronavirusit në botën rivale me psikodrama më vijnë në vesh fjalët e këngës, të cilën e këndon Petrit Lulo me zërin e magjishëm: – /Hape!  Hape portën – o/ /O i zoti dasmës – o/ /S’ duam të hamë e s’duam të pimë/ /Me këngë ta mbushim avllinë/.

Koronavirusi filloj të prodhojë personazhet e parë biblik. Vëllai im i vogël, Araniti, nuk e përblloi dot tmerrin e panikut të pandemisë. U nis me hënë të keqe dhe udhëtoi katër ditë në këmbë nga Tirana dhe sot në mëngjes mbrrti në fshat në Kremenar. Në baçen e shtëpisë së babait qe shtrirë në mes të zambakëve të kaltër dhe kishte thirrur: – Shpëtova! Ma mori të keqen ai qeni i biri qenit!

Po vete ora e ndalim qarkullimit. Ngjitem për në hotel dhe belbëzoj nga belaja këngën e vjetër : /Mallakastër e Sipërme/ /Të qëllojnë me batare/……Minirrëfimet do t’i sistemoj për reportazhin, ku do të shënoj edhe ato që i thonë “fallxhorët” ne oazet e shpresës se si do të jetë Mallakastra pas koronavirusits. Dëgjova se Ballshëi i ri do të ndërtohet në Bylys. Mbi Lumarë do të ngrihet një rezervat i madh me peshk e kafshë të egra. Në Shëndëlli do mërxejnë sorkadhet. Në Grykën e Povlës një liqen do të mbrrijë deri tek Rrepet e Greshicës. Shëndëlliu, Shpiragu dhe Tomorri do të lidhen me teleferik. Një i tillë do të ngrihet që nga Poçemi në qytetin antik të Bylysit e “projektet” me shungëllimat e tyre si në romanet e Zhyl Vernit e bëjnë detin kos. I lini këto gjepura ka thënë mësuesi më i moshuar i Ballshit. I besoni vetëm proverbit: – “PUNONI O DUAR, QE TE HANI BUKE E LAKRUAR!”. E mbani një këmbë në mushkë e një në ugar.

 

Back to top button